ՀԻՆ ԳՅՈՒՄՐԻՆ ՎԻՎԱՍԵԼ-ՄՏՍ-Ի ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆՈՒՄ Է
ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ը և ԱՄԱՓ մշակութային հասարական կազմակերպությունը, հայտարարում են, որ «Ճանաչեք hայկական հուշարձանների» շրջանակներում պատրաստվել և տեղադրվել են Գյումրիի պատմական միջուկը II ներկայացնող բացօթյա բազմալեզու վահանակներ:
Գյումրի քաղաքի պատմական միջուկը մշակութային հարուստ ժառանգություն ունի` յուրաքանչյուր տունն իր պատմությամբ, կարևոր իրադարձություններով բազմաթիվ զավեշտալի դեպքերով. գյումրեցիները հայտնի են իրենց հումորով: Վահանակները ներկայացնում են այդ պատմությունը` օգնելով մտովի վերարտադրել հին քաղաքի կյանքն ու անցուդարձը` այսպիսով նաև աջակցելով Գյումրու վերածննդին:
«Գյումրի Վերածնունդ»` այսպես է կոչվում ԱՄԱՓ-ի 2008-2009 թթ. իրականացրած ծրագիրը, որի շրջանակներում բացօթյա վահանակներ տեղադրվեցին Գյումրի քաղաքի պատմական միջուկում (I), (II)` առաջարկելով զբոսապտույտ: Կազմակերպվեց տոնախմբություն` քաղաքի բնակիչների մասնակցությամբ:
Ալեքսանդրապոլ. Հայաստանի «Բել Էպոքը» (գեղեցիկ դարաշրջան)
Հին Գյումրին կամ Ալեքսանդրապոլը բաղկացած էր 7 թաղերից (մահլաներից)` Կենտրոն կամ Հին Գյումրի, Կաթոլիկների կամ Ֆրանկների, Գեղցոնց կամ Ռանչպարների, Բոշի կամ Վաճառականների, Սլաբոդկա կամ Ռուսական, Հույների կամ Ուռումների և Թուրքի: Հարուստ թե աղքատ ապրում էին կողք կողքի, Գյումրու տները կառուցված էին ամուր ու նրբագեղ: Ինչպես ինքներդ ականատես կլինեք այս շրջագայության ընթացքում, հարուստների ունեցվածքի տարբերությունն արտահայտվում էր ոչ թե որակի, այլ քանակի մեջ: Անգամ ամենահամեստ տունն աչքի է զարնել հարդարանքի ու մանրամասների ճոխությամբ:
Գյումրու բնակարանների տիպը բնորոշվում է գլխավոր ճակատին կազմակերպված շքամուտքով և նախասրահով` երկու կողմերում սենյակներով: Կառուցվում էին շատ ամուր, անպայման քարից, և խմբավորված էին` ներքին բակի շուրջը: Բակը ծառայում էր որպես ախոռ, կենցաղային գործեր (լվացքի) անելու տեղ, որպես այգի ու հանգստավայր: Բակի կողմից տներն ունեին փորագրազարդ բազրիքներով սյունաշար պատշգամբներ, դեպի փողոց կողմնորոշված շքեղ կամարակապ դարպասներ: Պատուհանների բարավորները, պատեզրերն ու քիվերը զարդարված էին հայկական զարդարվեստին ու նախաքրիստոնեական քանդակներին բնորոշ նախշերով: Տների ճակատներն աչքի էին ընկնում կատարման բազմազանությամբ, հատկապես հայտնի էր կարմիր ու սև տուֆի համադրությամբ ստացված ռոմբաձև հարդարանքը:
Ժամանակն ու ոճը որոշելիս կարևոր են հետևյալ փաստերը.
Մինչև 1860 թ. կառուցված շենքերը նեոդասական ոճի են և միագույն, մինչդեռ 1860-1880 թթ. շինություններն առանձնանում են սև ու կարմիր տուֆի կիրառմամբ ստացված նախշերով, որոնք համարվում են «Ալեքսանդրապոլյան» կամ «Կումայրու» ոճը:
1880-1890թթ. սև տուֆը գերակշռում է Գյումրու տների պատուհանների ու դռների վերնամասի կամարաձև բարավորներում, իսկ շարվածքը շեշտվում է սպիտակ կարաններով: 1890-ականներից հետո պատերի շարվածքում սպիտակ կարանների չենք հանդիպում:
Ռուսական կայսրության վերջին տարիներին բոլոր շենքերը` թե քարից, թե աղյուսից, ներկվեցին կապույտ, վարդագույն ու դեղին վառ երանգներով: Շենքերի քարի բնական գույնը վերականգնվեց միայն XX դարում:
Ալեքսանդրապոլի «Բել Էպոքը».
XIX դարի Կումայրին Անդրկովկասում հայկական մշակույթի ամենախոշոր կենտրոններից` էր հայտնի իր վարպետ ուստաներով: Քաղաքը բաժանված էր համքարությունների` արհեստավորների, որոնք ապրում ու աշխատում էին միևնույն տանը: Գերդաստանները հաճախ կոչվել են արհեստների անուններով: Հարավային Կովկասում և անգամ դրա սահմաններից դուրս բարձր էին գնահատվում Կումայրիի դարբինները, երկաթագործները, պղնձագործները, քարտաշները, պատշարները, ոսկերիչները, գորգագործները, ժանեկագործները և նույնիսկ խոհարարները: Մինչև այժմ այդ արհեստներից շատերը շարունակում են ապրել և պատահական չէ, որ գյումրեցի վարպետները մեծ պահանջարկ ունեն Հայաստանում, Ռուսաստանում ու Եվրոպայում:
Ռոտոնդան
Ռոտոնդան դասական հորինվածքով կիսաշրջանաձև կառույց է` նրբագեղ սյուներով և քիվով: Ունի գեղեցիկ հարդարված ճաղաշար: Ռոտոնդայի բարձունքից տեսանելի են Ախուրյան գետի հովիտը և Թուրքիայի սահմանը: Խորհրդային տարիներին ռոտոնդան ծառայում էր որպես բացօթյա պարասրահ, ուր երիտասարդներն ու տարեցները երեկոյան գալիս էին պարելու և կենդանի երաժշտություն ունկնդրելու: Գյոմրեցիներից շատերը կարոտով և երանությամμ են հիշում այդ ժամանակները: Այդ ժամանակ պարում էին հիմնականում վալս, ֆոքստրոտ կամ տանգո: Ամբողջ գիշեր կարող էին պարել, և հավանաμար սիրո շատ պատմություններ են այստեղ սկիզբ առել ու ծաղկել: Գյումրեցիները դեռ հիշում են այն տարիների սիրված մեղեդիները, օրինակ` «Կապույտ թաշկինակը» (Синий Платочек), «Սիրտը» (Сердце), «Մութ գիշերը» (Темная ночь), «Մայրամուտի արևը» (Утомленное солнце) և այլն:
Աբովենց տունը
Կառուցվել է 19-րդ դարի վերջին – 20-րդ դարի սկզբին: Ճակատը հարդարված է տեղացիների կողմից «հորթի լեզու» անվանվող և կիսաշրջանաձև զարդաքանդակներով: Տունն առանձնանում է մինչ օրս պահպանված փայտե պատշգամբի` հազվադեպ հանդիպող օրինակով:
Այս տանն է նկարահանվելկինոμեմադրիչ Ալբերտ Մկրտչյանի Խորհրդային տարիներին հայտնի և մինչ օրս սիրված ողμերգական-կատակերգական կինոնկարը`«Մեր մանկության տանգոն»: Ֆիլմը նվիրված է Հայաստանի ամենասիրված, տաղանդավոր դերասան Ֆրունզիկի (Մհեր Մկրտչյանի) մանկությանը և ընտանիքին: Ֆիլմի դեպքերը տեղի են ունենում Հայաստանում` Երկրորդ համաշխարհայինից հետո: Ֆիլմը գլխավոր հերոսի, նրա նախկին կնոջ և պատերազմի ժամանակ նրա կյանքը փրկած բուժքրոջ սիրո պատմությունն է և ներկայցնում է հետպատերազմյան կյանքի դրվագները Գյումրի քաղաքի օրինակով:
2009 թ. ծրագիրը նաև ներառելու է բաղադրիչ հաշմանդամ երեխաների համար. Բռայլյան վահանակներ են տեղադրվելու և 1400 բազմալեզու բռայլյան թերթիկներ են պատրաստվելու:
Ծրագիրը ֆինանսավորվում է գլխավոր հովանավոր ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ի, USAID/CAPS-ի և Գյումրիում Իտալիայի պատվո հյուպատոսի կողմից: Ծրագրի աշխատանքային գործընկերն է է ՀՀ Մշակույթի նախարարությունը: