Արտաքին պետական պարտքի աճի դինամիկան ՀՀ-ում․ 2000–2025 թթ․
Արտաքին պարտքի 2000-2024 թթ․ ժամանակագրական շարքը բնութագրվում է երկարաժամկետ աճի միտումով և հստակ փուլային տատանումներով՝ ուղեկցվելով տարբեր ինտենսիվության աճի տեմպերով։ 2000 թվականին արտաքին պարտքը կազմել է 859.5 մլն, իսկ 2008 թվականին՝ արդեն 1,577.2 մլն, այսինքն՝ շուրջ 1.8 անգամ աճ։ Նշված ժամանակահատվածում գրանցվել են բարձր տարեկան աճի տեմպեր, մասնավորապես 2002 թվականին՝ 113.3%, 2007 թվականին՝ 120.2%, ինչը վկայում է արտաքին ֆինանսավորման ակտիվ ներգրավման և զարգացման ծրագրերի ընդլայնման մասին։
2009 թվականին արտաքին պարտքը կտրուկ աճել է՝ հասնելով 2,966.8 մլն, նախորդ տարվա համեմատ աճելով 88.1%-ով, ինչը ամբողջ շարքում ամենաբարձր աճի տեմպն է։ Այս աճը պայմանավորված է համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի ազդեցությամբ, երբ արտաքին վարկավորումը օգտագործվել է մակրոտնտեսական և բյուջետային կայունացման նպատակով։
2010-2017 թթ․ արտաքին պարտքը շարունակել է աճել՝ 3,300.5 մլն-ից հասնելով 5,513.9 մլն։ Այս փուլում աճի տեմպերը հիմնականում պահպանվել են 104-114% միջակայքում, օրինակ՝ 2010 թ․՝ 111.2%, 2015 թ․՝ 114.1%, 2017 թ․՝ 114.8%։ Տվյալ դինամիկան վկայում է պարտքի հարաբերականորեն վերահսկելի և կանխատեսելի ընդլայնման մասին։
2018-2021 թթ․ արտաքին պարտքի ծավալը աճել է 5,536.0 մլն-ից մինչև 6,648.4 մլն։ 2020 թվականին արձանագրվել է 104.7% աճ, իսկ 2021 թվականին՝ 109.7%, ինչը պայմանավորված է համավարակով և անվտանգության ու տնտեսական շոկերով։ Այս փուլում արտաքին պարտքը կրկին հանդես է եկել որպես հակաճգնաժամային ֆինանսավորման հիմնական աղբյուր։
2022-2024 թթ․ ընթացքում արտաքին պարտքի դինամիկան փոխվել է դեպի կայունացում և մասնակի նվազում։ 2022 թվականին պարտքը նվազել է մինչև 6,445.4 մլն՝ նախորդ տարվա համեմատ կազմելով 96.9%, 2023 թվականին գրանցվել է գրեթե կայուն մակարդակ՝ 6,501.5 մլն և 100.9% աճ, իսկ 2024 թվականին պարտքը նվազել է մինչև 6,454.2 մլն՝ 99.3% աճի տեմպով։ Այս միտումները վկայում են արտաքին պարտքի կառավարման զսպման և ֆինանսական կախվածության նվազման փորձի մասին։
Ընդհանուր առմամբ, 2000-2024 թթ․ ընթացքում արտաքին պարտքը աճել է շուրջ 7.5 անգամ, արտացոլելով ինչպես տնտեսության զարգացման, այնպես էլ արտաքին շոկերի հաղթահարման գործընթացները։ Սակայն արտաքին պարտքի բարձր անվանական մակարդակը շարունակում է պահպանել մակրոտնտեսական ռիսկեր, հատկապես պարտք ՀՆԱ հարաբերակցության համատեքստում, որի բացակայությունը սահմանափակում է պարտքային կայունության ամբողջական գնահատումը։
2025 թվականի պետական պարտքի աճի տեմպերը
Արտաքիր պարտքի 2025 թվականի աճի տեմպերի տեսանկյունից առանձնանում է ռեկորդային ցուցանիշներով։ Առաջին եռամսյակում արձանագրված 108.6 տոկոս աճը, երկրորդ եռամսյակի 111.1 տոկոսը և երրորդ եռամսյակի 109.6 տոկոսը զգալիորեն գերազանցում են 2022-2024 թվականներին դիտված համեմատաբար զսպված աճի տեմպերը, երբ արտաքին պարտքը հիմնականում կայունացվում կամ նվազման միտում էր ցուցաբերում։ Այս ցուցանիշները փաստում են, որ 2025 թվականին արտաքին պարտքի աճը վերականգնել է և նույնիսկ գերազանցել է նախաճգնաժամային տարիներին բնորոշ արագությունը։
Միևնույն ժամանակ, նախորդ եռամսյակի նկատմամբ աճի տեմպերի ցուցանիշները 2025 թվականին ավելի չափավոր են՝ 108.2 տոկոսից մինչև 99.4 տոկոս, ինչը վկայում է ոչ թե կտրուկ աճի, այլ բազայի վրա ձևավորվող ընդլայնման մասին։ Այնուամենայնիվ, արձանագրված աճը կարելի է գնահատել որպես ռեկորդային վերջին տարիների համեմատ։
Ընդհանուր առմամբ, 2025 թվականի տվյալները ցույց են տալիս արտաքին պարտքի աճի նոր փուլ, որը քանակապես գերազանցում է նախորդ տարիների մակարդակները և վկայում է արտաքին ֆինանսավորման ակտիվացման մասին։ Սա կարող է պայմանավորված լինել խոշոր բյուջետային ծրագրերով, ներդրումային կամ հակաճգնաժամային քաղաքականությամբ, սակայն միաժամանակ ուժեղացնում է պարտքային բեռի և միջնաժամկետ մակրոտնտեսական կայունության հետ կապված ռիսկերը։