Թոքենիզացված բաժնետոմսերը մեծ տարածում են գտնում․ ինչպե՞ս են նոր տեխնոլոգիաները փոխում ֆինանսական շուկաները
Թոքենիզացված բաժնետոմսերի համաշխարհային շուկան շարունակում է արագ աճել։ 2026 թվականի սկզբից դրա շուկայական կապիտալիզացիան ավելացել է 390.4%-ով, իսկ Binance-ի bStocks պրոդուկտի կառավարման ներքո գտնվող ակտիվների ծավալը գործարկումից ընդամենը չորս ամիս անց գերազանցել է 1 մլրդ դոլարը։
Binance Research-ի տվյալներով՝ 2026 թվականի հոկտեմբերին bStocks-ին բաժին էր ընկնում թոքենիզացված բաժնետոմսերի ամբողջ շուկայի մոտ մեկ քառորդը։
Այս հատվածի աճը պայմանավորված է ֆինանսական շուկայի մասնակիցների համար նոր հնարավորությունների ի հայտ գալով։ Ի տարբերություն ավանդական ֆոնդային բորսաների, որտեղ բաժնետոմսերով առևտուրը հիմնականում իրականացվում է սահմանված ժամերին, թոքենիզացված գործիքները կարող են հասանելի լինել շուրջօրյա, այդ թվում՝ հանգստյան օրերին։
Հայաստանի համար այս միտումը հետաքրքրություն է ներկայացնում թվային ֆինանսների զարգացման և կրիպտոակտիվների կարգավորման նոր համակարգի ձևավորման համատեքստում։ 2025 թվականի հուլիսին երկրում ուժի մեջ է մտել «Կրիպտոակտիվների մասին» օրենքը, որի նպատակն է բարձրացնել շուկայի թափանցիկությունը և պաշտպանել դրա մասնակիցների իրավունքները։
Աղբյուր՝ ՀՀ «Կրիպտոակտիվների մասին» օրենք։
Ի՞նչ են թոքենիզացված բաժնետոմսերը
Թոքենիզացումը հնարավորություն է տալիս ստեղծել թվային ֆինանսական գործիքներ, որոնց արժեքը կապված է իրական ֆինանսական ակտիվների, օրինակ՝ հայտնի ընկերությունների բաժնետոմսերի կամ բորսայական ներդրումային ֆոնդերի (ETF) հետ։
Նման գործիքները թողարկվում են բլոկչեյն տեխնոլոգիայի կիրառմամբ, որը հնարավորություն է տալիս հաշվառել թվային ակտիվները և դրանք փոխանցել շուկայի մասնակիցների միջև։
Հիմնական տարբերություններից մեկը առևտրի կազմակերպման եղանակն է։ Սովորական բաժնետոմսերը, որպես կանոն, գնվում և վաճառվում են բրոքերների միջոցով՝ ֆոնդային բորսաների աշխատանքային ժամերին։ Մինչդեռ թոքենիզացված գործիքները կարող են շուրջօրյա շրջանառվել թվային հարթակներում։
Օրինակ՝ եթե ամերիկյան խոշոր ընկերությունն իր ֆինանսական արդյունքները հրապարակում է բորսայի փակումից հետո, ներդրողները սովորաբար ստիպված են սպասել հաջորդ առևտրային նստաշրջանին։ Իսկ թոքենիզացված գործիքների շուրջօրյա առևտուր ապահովող հարթակներում գործարքները կարող են շարունակվել նաև այդ ընթացքում։
Միևնույն ժամանակ կարևոր է հասկանալ, որ թոքենիզացված բաժնետոմսը միշտ չէ, որ ենթադրում է արժեթղթի անմիջական սեփականություն։ Դրա տիրապետողի իրավունքները կախված են կոնկրետ պրոդուկտի պայմաններից և գործող օրենսդրությունից։
Ինչպե՞ս bStocks-ը չորս ամսում հասավ 1 մլրդ դոլարի
bStocks պրոդուկտը գործարկվել է 2026 թվականի հունիսին և սկզբնական շրջանում առաջարկել է հինգ գործիք։ Հոկտեմբերին դրանց թիվը մոտեցել է 100-ի։ Տեսականին համալրվել է տեխնոլոգիական և տնտեսության այլ ոլորտներում գործող ընկերությունների բաժնետոմսերի, ինչպես նաև բորսայական ֆոնդերի հետ կապված գործիքներով։
bStocks-ի առանձնահատկություններից մեկը Binance հարթակում թոքենիզացված գործիքները համապատասխան ֆոնդային գործիքների փոխարկելու հնարավորությունն է՝ 1։1 հարաբերակցությամբ և առանց փոխարկման միջնորդավճարի՝ պրոդուկտի պայմաններին համապատասխան։
Binance-ի տվյալներով՝ 2026 թվականի հոկտեմբերին նման փոխարկումների ընդհանուր ծավալը գերազանցել է 6 մլրդ դոլարը։ Դա ավելի քան վեց անգամ գերազանցում է bStocks-ի կառավարման ներքո գտնվող ակտիվների ծավալը։
Այս դինամիկան ցույց է տալիս, որ օգտատերերը ոչ միայն ձեռք են բերում նոր գործիքներ, այլև ակտիվորեն օգտվում են ակտիվների ավանդական և թվային ձևաչափերի միջև անցում կատարելու հնարավորությունից։
Հետաքրքրությունը խթանող ևս մեկ գործոն է ցանկացած ժամի առևտուր իրականացնելու հնարավորությունը։
Binance Research-ի ուսումնասիրության համաձայն՝ bStocks-ի առևտրային ծավալի ընդամենը 42%-ն է բաժին ընկել ամերիկյան ֆոնդային բորսաների հիմնական աշխատանքային ժամերին։ Գործարքների մնացած 58%-ն իրականացվել է շուկայի բացումից առաջ, փակումից հետո, գիշերային ժամերին և հանգստյան օրերին։
Համեմատության համար՝ ԱՄՆ ավանդական ֆոնդային շուկայում շրջանառության 89.2%-ը բաժին է ընկել հիմնական առևտրային նստաշրջանին։
Սա վկայում է, որ բորսաների սովորական աշխատանքային ժամերից դուրս առևտուր իրականացնելու հնարավորությունն իսկապես պահանջված է։
Սակայն շուրջօրյա հասանելիությունը չի երաշխավորում առևտրի միևնույն պայմանները։ Ցածր ակտիվության ժամանակահատվածներում ցանկալի գնով գնորդ կամ վաճառող գտնելը կարող է ավելի բարդ լինել։
Թոքենիզացված բաժնետոմսերը դուրս են գալիս զուտ առևտրային գործիքի շրջանակից
Շուկայի զարգացման մեկ այլ ուղղություն կապված է թոքենիզացված ակտիվների՝ թվային ֆինանսական այլ ծառայություններում կիրառման հետ։
Ի տարբերություն սովորական արժեթղթերի՝ որոշ թոքենիզացված գործիքներ հնարավոր է փոխանցել համատեղելի թվային դրամապանակների միջև և օգտագործել, օրինակ, որպես վարկ ստանալու ապահովում։
Binance Research-ի տվյալներով՝ բլոկչեյն հավելվածներում bStocks-ի օգտագործման ցուցանիշը հասել է 11.2%-ի՝ 3.8 տոկոսային կետով գերազանցելով ոլորտի միջին մակարդակը։
Միաժամանակ բլոկչեյնում թոքենիզացված բաժնետոմսերի փոխանցումների ծավալը, ներառյալ առևտրային գործարքները, 2026 թվականի առաջին եռամսյակի շուրջ 6 մլրդ դոլարից երրորդ եռամսյակում աճել է՝ գերազանցելով 100 մլրդ դոլարը։
Այս ցուցանիշներն արտացոլում են թոքենիզացված արժեթղթերը սովորական առքուվաճառքից դուրս կիրառելու նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը։
Սակայն լրացուցիչ հնարավորություններն ուղեկցվում են նաև ռիսկերով։ Ակտիվի արժեքը կարող է փոփոխվել, իսկ թվային ֆինանսական ծառայություններից օգտվելը կախված է տեխնոլոգիաների հուսալիությունից և կոնկրետ հարթակի պայմաններից։
Ի՞նչ կապ ունի այս միտումը Հայաստանի հետ
Թոքենիզացված բաժնետոմսերի նկատմամբ համաշխարհային հետաքրքրությունն աճում է ավանդական ֆինանսական գործիքների և բլոկչեյն տեխնոլոգիաների աստիճանական մերձեցման պայմաններում։
Հայաստանում այս գործընթացը համընկնում է թվային ակտիվների համար նոր կարգավորող դաշտի ձևավորման հետ։
2025 թվականի հուլիսի 4-ին երկրում ուժի մեջ է մտել «Կրիպտոակտիվների մասին» օրենքը։ Փաստաթուղթը սահմանում է կրիպտոշուկայի մասնակիցների գործունեության կանոնները, ծառայություններ մատուցողների նկատմամբ պահանջները և օգտատերերի պաշտպանության մեխանիզմները։ Ոլորտի նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը։
2026 թվականի հունվարին կարգավորող մարմինը հրապարակել է նորմատիվ իրավական ակտերի առաջին փաթեթը, որով սահմանվում են կրիպտոընկերությունների լիցենզավորման կարգը, կապիտալի նկատմամբ նվազագույն պահանջները և տեղեկատվության բացահայտման կանոնները։
ՀՀ կենտրոնական բանկի՝ 2026 թվականի հունվարի 23-ի հաղորդագրության համաձայն՝ նոր պահանջները նախատեսում են կրիպտոակտիվների ոլորտում ծառայություններ մատուցողների պարտադիր գրանցում և լիցենզավորում։
Օրենքի ուժի մեջ մտնելու պահին շուկայում գործող ընկերությունների համար սահմանվել է անցումային ժամանակահատված՝ մինչև 2027 թվականի հունվարի 31-ը։ Այդ ամսաթվից հետո առանց համապատասխան լիցենզիայի գործունեությունը շարունակելն արգելվելու է։
Աղբյուր՝ ՀՀ կենտրոնական բանկ, 2026 թվականի սեպտեմբերի 14։
Այս փոփոխություններն ավելի հստակ պայմաններ են ստեղծում թվային ֆինանսական ծառայությունների զարգացման համար։ Սակայն կրիպտոակտիվների և թոքենիզացված արժեթղթերի կարգավորումն ունի իր առանձնահատկությունները։
Մասնավորապես, Հայաստանի «Կրիպտոակտիվների մասին» օրենքը չի տարածվում այն գործիքների վրա, որոնք իրենց իրավական բնույթով համարվում են արժեթղթեր կամ ներդրումային ֆոնդերի փայեր։ Դրանց նկատմամբ կիրառվում են ֆինանսական օրենսդրության համապատասխան դրույթները։
Հետևաբար կրիպտոակտիվների կարգավորվող շուկայի ձևավորումը չի նշանակում, որ Հայաստանում ինքնաբերաբար թույլատրվում է թոքենիզացված բաժնետոմսերի շրջանառությունը։
Այնուամենայնիվ, միջազգային փորձը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են բլոկչեյն տեխնոլոգիաներն օգտագործվել ոչ միայն կրիպտոարժույթներով գործարքների, այլև ավանդական ֆինանսական գործիքների նոր ձևաչափերի ստեղծման համար։
Ի՞նչ սպասել առաջիկայում
Չնայած արագ աճին՝ թոքենիզացված բաժնետոմսերը դեռևս փոքր մասնաբաժին են զբաղեցնում համաշխարհային ֆոնդային շուկայում։
Binance Research-ի գնահատականներով՝ 2026 թվականի հոկտեմբերին այս հատվածին բաժին էր ընկնում բաժնետոմսերի համաշխարհային շուկայի շուրջ 0,0025%-ը։ Սակայն մինչև 2030 թվականը դրա ծավալը կարող է հասնել 349 մլրդ դոլարի։
Միևնույն ժամանակ շուկայի զարգացումը կախված կլինի ոչ միայն տեխնոլոգիաներից։ Կարևոր դեր կունենան կարգավորումը, ֆինանսական ենթակառուցվածքների հուսալիությունը, ներդրողների պաշտպանությունը և նոր գործիքների նկատմամբ պահանջարկը։
Այն, որ bStocks-ը չորս ամսում հասել է 1 մլրդ դոլարի ցուցանիշին, վկայում է, որ թոքենիզացված բաժնետոմսերն աստիճանաբար դուրս են գալիս փորձնական ֆինանսական պրոդուկտների շրջանակից։ Օգտատերերն արդեն ակտիվորեն կիրառում են դրանք ինչպես բորսաների ստանդարտ աշխատանքային ժամերից դուրս առևտրի, այնպես էլ թվային այլ ծառայություններում։
Հայաստանի համար այս միջազգային փորձը հետաքրքրություն է ներկայացնում թվային ակտիվների կարգավորվող շուկայի ձևավորման համատեքստում։ Հեռանկարում նման տեխնոլոգիաները կարող են ընդլայնել ավանդական ֆինանսական կազմակերպությունների և թվային հարթակների փոխգործակցության հնարավորությունները։ Սակայն դրանց գործնական կիրառումը կախված կլինի տեղական օրենսդրությունից, ենթակառուցվածքների զարգացումից և շուկայի մասնակիցների պահանջներից։