Հայաստանում «Ոչ ֆորմալ հատվածի գնահատում» ծրագրի շրջանակում Ասիական Զարգացման Բանկի (ԱԶԲ) ֆինանսական և տեխնիկական օժանդակությամբ 2009թ. ողջ ընթացքում ՀՀ ԱՎԾ կողմից իրականացվել է «Ոչ ֆորմալ հատվածը և ոչ ֆորմալ զբաղվածությունը Հայաստանում» հետազոտությունը, որն ընդգրկել է հանրապետության 10 մարզերը և Երևան քաղաքը:
Հետազոտության արդյունքներն ամփոփվել են ԱԶԲ-ի հետ համատեղ «Ոչ ֆորմալ հատվածը և ոչ ֆորմալ զբաղվածությունը Հայաստանում» զեկույցում: Սույն հետազոտությունը Հայաստանում վերջին տասնամյակում կատարված եզակի ուսումնասիրություն է, որը միաժամանակ կենտրոնանում է թե” ոչ ֆորմալ զբաղվածության և թե” ոչ ֆորմալ հատվածի` ՀՆԱ-ում ունեցած մասնակցության վրա:
Կատարված հետազոտության համաձայն 2009թ. Հայաստանում զբաղված են եղել 1.15 միլիոն մարդ, որը համարժեք է տնտեսապես ակտիվ բնակչության 81.3%-ին: Մասնավոր կազմակերպություններն ապահովել են զբաղվածության 70.7%-ը, պետական կազմակերպությունները` 25.7%-ը, մնացյալը բաշխվել է համայնքային, հասարակական կազմակերպությունների և մասնավոր գործատուների միջև:
Ըստ գնահատման ընդամենը զբաղվածության 52.1%-ը եղել է ոչ ֆորմալ, որը համարժեք է ոչ ֆորմալ բնույթի 621.7 հազար աշխատատեղերին: Ոչ ֆորմալ զբաղվածության ամենաբարձր մակարդակը գրանցվել է գյուղատնտեսության ոլորտում, որը կազմել է ոչ ֆորմալ զբաղվածության 98.6%-ը: Վերջինս առավելապես պայմանավորված է գյուղացիական տնտեսությունների գործունեության կազմակերպա-իրավական կարգավիճակի բացակայությամբ: Ոչ ֆորմալ զբաղվածությունն առավել բարձր է եղել շինարարության (34.2%), առևտրի (26.9%) և արդյունաբերության (11.8%) ոլորտներում:
Տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում ոչ ֆորմալ հատվածի բաժինը 2009թ. համախառն ավելացված արժեքի (ՀԱԱ) մեջ կազմել է 11.2%: Ըստ տնտեսության ոլորտների ՀԱԱ մեջ ոչ ֆորմալ հատվածի բաժինը ամենաբարձրն է գյուղատնտեսությունում` 22.4%, այլ ծառայություններում` 16.6%, շինարարությունում` 15.4% և մանրամեծածախ առևտրում` 14.8%:
Ոչ ֆորմալ տնտեսության մեջ գերակայում են գյուղատնտեսությունը (36.2%), շինարարությունը (26.6%) և առևտուրը (18.6%): Դրա հետ միասին, վարչատարածքային միավորների առումով, Երևանն ամենամեծ բաժինն ունի ոչ ֆորմալ հատվածում` 38.8%, որին հետևում են Արարատը` 12.1%, Շիրակը` 9.1%, Արմավիրը` 9.1% և Սյունիքը` 8.8%:
Գյուղատնտեսության մեջ արտադրության 22.4%-ը վերագրվել է ոչ ֆորմալ հատվածին:
Ընդհանուր առմամբ, աշխարհում կատարվող ընթացիկ ուսումնասիրությունները և միանվագ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ աշխատող աղքատների մեծ մասը ներգրաված է ոչ ֆորմալ զբաղվածության մեջ: Չնայած որ ոչ ֆորմալ հատվածը տնտեսական ճգնաժամի ընթացքում աշխատանքից հեռացված աշխատողների համար կարող է զբաղվածության այլընտրանքային աղբյուր հանդիսանալ, ոչ ֆորմալ զբաղվածության դիմաց վարձատրությունը կարող է անբավարար լինել կյանքի ընդունելի չափանիշներին հասնելու համար, քանի որ ոչ ֆորմալ զբաղվածությունը հազվադեպ է ուղեկցվում սոցիալական պաշտպանության, աշխատանքի լավ պայմանների և համապատասխան աշխատավարձերի հետ:
