Արտաքին պետական պարտքի աճի դինամիկան ՀՀ-ում․ 2000–2025 թթ․
Արտաքին պարտքի 2000-2025 թթ․ տվյալները բնութագրվում են երկարաժամկետ աճի միտումով։ 2000 թվականին արտաքին պարտքը կազմել է 859.5 մլն, իսկ 2008 թվականին՝ արդեն 1,577.2 մլն, այսինքն՝ շուրջ 1.8 անգամ աճ։ Նշված ժամանակահատվածում գրանցվել են բարձր տարեկան աճի տեմպեր, մասնավորապես 2002 թվականին՝ 13.3%, 2007 թվականին՝ 20.2%, ինչը վկայում է արտաքին ֆինանսավորման ակտիվ ներգրավման և զարգացման ծրագրերի ընդլայնման մասին։
2009 թվականին արտաքին պարտքը կտրուկ աճել է՝ հասնելով 2,966.8 մլն, նախորդ տարվա համեմատ աճելով 88.1%-ով, ինչը ամբողջ շարքում ամենաբարձր աճի տեմպն է։ Այս աճը պայմանավորված է համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի ազդեցությամբ, երբ արտաքին վարկավորումը օգտագործվել է մակրոտնտեսական և բյուջետային կայունացման նպատակով։
2010-2017 թթ․ արտաքին պարտքը շարունակել է աճել՝ 3,300.5 մլն-ից հասնելով 5,513.9 մլն։ Այս փուլում աճի տեմպերը հիմնականում պահպանվել են 4-14․8% միջակայքում, օրինակ՝ 2010 թ․՝ 11.2%, 2015 թ․՝ 14.1%, 2017 թ․՝ 14.8%։ Տվյալ դինամիկան վկայում է պարտքի հարաբերականորեն վերահսկելի և կանխատեսելի ընդլայնման մասին։
2018-2021 թթ․ արտաքին պարտքի ծավալը աճել է 5,536.0 մլն-ից մինչև 6,648.4 մլն։ 2020 թվականին արձանագրվել է 4.7% աճ, իսկ 2021 թվականին՝ 9.7%, ինչը պայմանավորված է համավարակով։ Այս փուլում արտաքին պարտքը կրկին հանդես է եկել որպես հակաճգնաժամային ֆինանսավորման հիմնական աղբյուր։
2022-2024 թթ․ ընթացքում նկատվում է արտաքին պարտքի աճի դանդաղում և հարաբերական կայունացում։ 2022 թվականին պարտքը նվազել է մինչև 6,445.4 մլն՝ նախորդ տարվա համեմատ կազմելով 96.9%, 2023 թվականին գրանցվել է գրեթե կայուն մակարդակ՝ 6,501.5 մլն և 0.9% աճ, իսկ 2024 թվականին պարտքը նվազել է մինչև 6,454.2 մլն՝ 99.3% աճի տեմպով։ Այս միտումները վկայում են արտաքին պարտքի կառավարման զսպման և արտաքին ֆինանսավորումից կախվածության նվազման փորձի մասին։
Ընդհանուր առմամբ, 2000-2024 թթ․ ընթացքում արտաքին պարտքը աճել է շուրջ 7.5 անգամ, արտացոլելով ինչպես տնտեսության զարգացման, այնպես էլ արտաքին շոկերի հաղթահարման գործընթացները։
2025 թվականի արտաքին պարտքի աճի տեմպերը
2025 թվականին Հայաստանի արտաքին պարտքը գրանցել է ռեկորդային աճ, ինչը վկայում է պետական ֆինանսավորման մոդելի զգալի փոփոխության մասին։
Տարվա առաջին եռամսյակում արտաքին պարտքը կազմել է մոտ 6,981 միլիարդ դրամ և նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճել է ավելի քան 8%-ով։ Երկրորդ եռամսյակում պարտքը շարունակել է աճել՝ հասնելով շուրջ 6,943 միլիարդ դրամ, և աճի տեմպը գերազանցել է 11%-ը։ Երրորդ եռամսյակում արձանագրվել է ամենաբարձր ցուցանիշը՝ մոտ 6,903 միլիարդ դրամ, ինչը նշանակում է մոտ 10% տարեկան աճ։
Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ արտաքին պարտքի աճը շարունակական է և համակարգային բնույթ ունի։ Աճի հիմնական պատճառներն են բյուջետային դեֆիցիտի ֆինանսավորումը արտաքին վարկերով, պետական ներդրումային ծրագրերի ընդլայնումը և միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններից ներգրավված միջոցների ավելացումը։
Ռեկորդային պարտքի աճը կարճաժամկետ հեռանկարում կարող է ապահովել պետական ծախսերի կայունություն, սակայն միջնաժամկետ և երկարաժամկետ առումով մեծացնում է մակրոտնտեսական ռիսկերը, մասնավորապես՝ արժութային կախվածությունը, սպասարկման բեռը և ֆիսկալ ճկունության սահմանափակումը։
Եթե արտաքին պարտքի աճը չուղեկցվի տնտեսական արտադրողականության և արտահանման համաչափ աճով, ապա այն կարող է դառնալ տնտեսական կայունության հիմնական խոցելի կետերից մեկը։